Pierwsze Wildcaty na pokładach lotniskowców

Symbol epoki „Yellow Wings”: Grumman F3F-1 z dywizjonu myśliwskiego VF-4 z USS Ranger nad wybrzeżem Kalifornii w styczniu 1939 roku. Fot. US Navy.

Cztery dywizjony – ale nie zawsze takie same

Typowa grupa lotnicza jednego z większych lotniskowców składała się z czterech dywizjonów: myśliwskiego (Fighting Squadron, VF), bombowego (Bombing Squadron, VB), rozpoznawczego (Scouting Squadron, VS) i torpedowego (Torpedo Squadron, VT).

Ranger i Wasp miały inną organizację. Podstawę ich grup lotniczych stanowiły dwa dywizjony myśliwskie i dwa rozpoznawcze. Na lotniskowcu Ranger były to VF-41 i VF-42 oraz VS-41 i VS-42. Na lotniskowcu Wasp – VF-71 i VF-72 oraz VS-71 i VS-72.

Podobna organizacja grup lotniczych okrętów Ranger i Wasp mogła nie być przypadkowa. Barrett Tillman wyraźnie wiąże nietypowy skład grupy lotniczej okrętu Ranger z brakiem możliwości przechowywania na nim torped lotniczych. Wasp początkowo również miał dwa dywizjony VF i dwa VS, co może sugerować podobne uwarunkowania, choć wykorzystane przez nas źródła nie potwierdzają tego bezpośrednio.

Nie oznaczało to całkowitej nieobecności samolotów torpedowych na mniejszych lotniskowcach. Oficjalne dokumenty organizacyjne US Navy pokazują bardziej złożony, zmieniający się system. W 1941 roku oba mniejsze lotniskowce dysponowały niewielką liczbą samolotów VTB: po trzy maszyny torpedowe przydzielono do każdego z dwóch dywizjonów rozpoznawczych, zamiast tworzyć pełny, odrębny dywizjon torpedowy.

Na początku 1942 roku system ponownie się zmienił. Ranger miał VT-4, a Wasp – VT-7, każdy po sześć samolotów VTB. Dla porównania duży lotniskowiec, taki jak Hornet, dysponował pełnym dywizjonem torpedowym liczącym osiemnaście samolotów. Oficjalne dokumenty organizacyjne Floty Atlantyckiej nadal zatem wyraźnie odróżniały grupy lotnicze dwóch mniejszych lotniskowców od standardowej organizacji grup większych okrętów.

Pierwsze Wildcaty trafiły więc do dwóch nietypowych pokładowych grup lotniczych, których organizacja wciąż się kształtowała.

F4F-3 BuNo 1848, piąty egzemplarz seryjny, przydzielony do VF-4, a później VF-41. Warto zwrócić uwagę na miejsce pozostawione na dodatkową cyfrę „1” w kodzie na kadłubie. Pierwsze Wildcaty trafiały do dywizjonów floty, gdy marynarka wciąż rozwijała organizację i metody działania, które wkrótce miała sprawdzić wojna. National Archives, udostępnił Richard S. Dann.

Bardziej interesuje Cię sam Wildcat? Pomiń opis oznakowania i przejdź do historii samolotu →

Wildcat wchodzi do służby

Dla pilotów myśliwskich marynarki, przyzwyczajonych do dwupłatowców Grummana, F4F-3 oznaczał ogromny krok naprzód.

VF-4 był jedną z pierwszych jednostek, które otrzymały nowy myśliwiec. Jej piloci rozpoczęli przeszkolenie w Norfolk pod koniec listopada 1940 roku. Wcześniej latali na dwupłatowych Grummanach F3F. Zanim dywizjon zaczął odbierać maszyny seryjne, każdy pilot wykonał lot zapoznawczy na XF4F-3.

Zmiana była znacząca. F4F-3 był znacznie szybszym i cięższym jednopłatowcem, a marynarka dopiero uczyła się, jak najlepiej wykorzystywać go na pokładzie lotniskowca.

Barrett Tillman opisuje jedną z pierwszych lekcji wyniesionych ze szkolenia w lądowaniu na lotniskowcu. Wildcat dość niechętnie wytracał prędkość podczas podejścia. Bill Leonard z VF-42 wspominał, jak ważne było utrzymywanie w tej fazie około 70 węzłów. Piloci musieli też nauczyć się przeciwdziałać znacznemu momentowi reakcyjnemu silnika podczas startu, a schowanie podwozia wymagało od dwudziestu sześciu do trzydziestu obrotów korbą w kabinie.

Kolejny problem stanowił wczesny celownik lunetkowy. Należał on do wyposażenia dostarczanego przez zamawiającego (Government Furnished Equipment, GFE), a nie do podstawowego wyposażenia płatowca dostarczanego przez Grummana. Jego położenie bezpośrednio przed pilotem mogło stwarzać zagrożenie podczas startów z katapulty. Tillman odnotowuje przypadki uderzania przez pilotów w celownik, zwłaszcza zanim wprowadzono barkowe pasy bezpieczeństwa.

Zupełnie inny problem dotyczył wczesnego wiatrochronu i osłony kabiny. Na zdjęciach pierwszych seryjnych F4F-3 widać pierwotny wiatrochron bez wzmocnień. Doświadczenia eksploatacyjne szybko wykazały, że panele z pleksiglasu mogły pękać pod wpływem obciążeń aerodynamicznych.

„12 lutego 1941 roku dowódca VF-4, LCDR Elton Parker, wykonywał nurkowanie na samolocie 1865. Tuż przed wyprowadzeniem z nurkowania prawa szyba z pleksiglasu rozpadła się. Chwilę później wyrwana została także część oszklenia przesuwnej osłony kabiny”.

Około piętnastu minut później ENS Wally Maden doświadczył podobnej awarii podczas nurkowania na F4F-3 BuNo 1854. Zapytany o przyczynę tych uszkodzeń, Dann podsumował ją w dwóch słowach: „Obciążenia aerodynamiczne”.

Incydenty te pomagają wyjaśnić charakterystyczny szczegół widoczny na kolejnych F4F-3. Najwcześniejsze maszyny seryjne nie miały dodatkowych elementów wzmacniających zakrzywione boczne panele wiatrochronu. Później pojawił się wiatrochron ze wzmocnieniami, które stały się standardową cechą późniejszych seryjnych F4F-3. Zdjęcia pokazują również, że przynajmniej część wcześniejszych samolotów otrzymała tę modyfikację w trakcie służby.

Wzmocnienia nie pozostały jednak stałym elementem konstrukcji Wildcata. Zdjęcia maszyn z późniejszej produkcji pokazują zmieniony wiatrochron, pozbawiony tego charakterystycznego zewnętrznego usztywnienia. Zmiany wiatrochronu są więc jednym z drobnych szczegółów pomocnych przy datowaniu fotografii wczesnych Wildcatów.

BuNo 1850 z pierwotnym wiatrochronem bez wzmocnień. Dodatkowe usztywnienia pojawiły się na kolejnych F4F-3, gdy eksploatacja ujawniła uszkodzenia paneli z pleksiglasu pod wpływem obciążeń aerodynamicznych. National Archives, udostępnił Richard S. Dann.

Mniej więcej w tym samym czasie zmieniało się wyposażenie celownicze. Pod koniec 1941 roku celowniki lunetkowe zaczynały ustępować refleksyjnym.

W chwili wejścia do służby we flocie Wildcat nie był więc konstrukcją ostatecznie dopracowaną. Piloci i inżynierowie uczyli się równocześnie. Szczegóły widoczne na ówczesnych zdjęciach – celownik lunetkowy, wzmocnienia wiatrochronu i inne drobne modyfikacje – dokumentują ten proces niemal równie wyraźnie jak pisemne raporty.

41-F-4 – Wildcat z zielonym usterzeniem z Rangera

Jednym z tych wczesnych samolotów seryjnych był BuNo 1850.

Fabryczne zdjęcia Grummana pokazują go w niemal nieskazitelnym stanie. Samolot przydzielono do VF-4 w okresie, gdy dywizjon zmieniał oznaczenie na VF-41. Jako maszyna numer cztery był samolotem dowódcy drugiego, białego klucza i nosił wyraźne białe oznaczenia. Usterzenie w kolorze Willow Green wskazywało na przynależność do grupy lotniczej okrętu Ranger.

Zdjęcia pokazują też, jak nowy był to samolot. Charakterystycznego celownika lunetkowego jeszcze nie zamontowano, a wiatrochron nadal nie ma dodatkowych wzmocnień wprowadzonych po problemach ujawnionych na początku służby we flocie.

F4F-3 BuNo 1850 ze świeżo naniesionym fabrycznym oznakowaniem. Zdjęcie przedstawia jednego z pierwszych seryjnych Wildcatów przed wprowadzeniem szeregu modyfikacji wynikających z doświadczeń floty. National Archives, udostępnił Richard S. Dann.

Jego dalsze losy były znacznie bardziej złożone.

Karta ewidencyjna samolotu (Aircraft History Card) 1850 dokumentuje kolejne przydziały. Po wczesnej służbie związanej z VF-41 i grupą lotniczą lotniskowca Ranger maszyna trafiła do Norfolk, a następnie do VF-8, dywizjonu myśliwskiego nowego lotniskowca Hornet.

Później przydzielono ją do dywizjonu obserwacyjnego piechoty morskiej VMO-251. Wtedy barwnie oznakowany myśliwiec pokładowy z 1940 roku był już samolotem rozpoznania fotograficznego F4F-3P służącym na południowym Pacyfiku.

Zachowane dokumenty pokazują również, że znacznie wcześniej 1850 uległ poważnemu wypadkowi. Raport o uszkodzeniach (Trouble Report) z 28 maja 1941 roku, gdy samolot był związany z VS-41, odnotowuje znaczne szkody. Wildcata naprawiono i przywrócono do służby.

Ostatecznie samolot utracono podczas służby w VMO-251 na południowym Pacyfiku. W tym miejscu źródła nie są w pełni zgodne. Douglas E. Campbell podaje 17 listopada 1942 roku, natomiast dokumentacja samego samolotu zawiera późniejszy listopadowy wpis o rozbiciu się w morzu.

Warto odnotować tę rozbieżność, zamiast na siłę uzgadniać oba zapisy. Historie samolotów spisywane podczas wojny nie zawsze są równie uporządkowane jak przedwojenny system oznakowania.

Karta ewidencyjna BuNo 1850 dokumentuje służbę wykraczającą daleko poza początkowy przydział do grupy lotniczej Rangera. National Archives, udostępnił Richard S. Dann.

72-F-16 – Wildcat z czarnym usterzeniem z Waspa

Nasz drugi samolot, BuNo 1880, rozpoczął służbę w VF-72, należącym do grupy lotniczej lotniskowca Wasp.

Tam również trwała reorganizacja. Dywizjon bombowy VB-7 przekształcono w VF-71, a dywizjon myśliwski VF-7 przemianowano na VF-72. W styczniu 1941 roku VF-72 otrzymał dziewiętnaście F4F-3.

BuNo 1880 otrzymał oznaczenie 72-F-16.

Numer szesnaście oznaczał maszynę dowódcy szóstego, żółtego klucza VF-72. Oznaczenia w kolorze Lemon Yellow wyraźnie kontrastowały z płatowcem pomalowanym farbą aluminiową, a czarne usterzenie identyfikowało lotniskowiec Wasp.

F4F-3 BuNo 1880 jako 72-F-16 z VF-72, maszyna dowódcy szóstego, żółtego klucza dywizjonu. National Archives, udostępnił Richard S. Dann.

W odróżnieniu od fabrycznych fotografii nowego 1850 zdjęcia VF-72 pokazują Wildcaty już w zwykłej służbie dywizjonowej. Na znanym zdjęciu szeregu wczesnych F4F-3 samolot 72-F-16 jest drugą maszyną w rzędzie. Samoloty mają już zamontowane celowniki lunetkowe.

Wczesne F4F-3 z VF-72 ustawione w rzędzie na lotnisku lądowym. BuNo 1880, 72-F-16, jest drugą maszyną w szeregu. Fot. US Navy.

Karta ewidencyjna 1880 pokazuje, że jego historia sięgała daleko poza efektowne malowanie „Yellow Wings”.

Po służbie w VF-72 na lotniskowcu Wasp samolot 1880 przekazano do VF-41. Kolejne wpisy wymieniają Pearl Harbor, CASU-1, a następnie VF-42. Później maszyna ponownie trafiła do Pearl Harbor, następnie do San Diego i na remont, po czym przydzielono ją do VMD-154, dywizjonu rozpoznania fotograficznego piechoty morskiej.

W późniejszym okresie karta określa samolot jako F4F-3P. Dalsze przeniesienia prowadziły przez kolejne placówki marynarki i piechoty morskiej, w tym San Diego, aż do Jacksonville.

Historie naszych dwóch Wildcatów w malowaniu „Yellow Wings” zbiegają się więc w nieoczekiwany sposób: oba ostatecznie stały się maszynami rozpoznania fotograficznego F4F-3P.

Karta ewidencyjna BuNo 1880 dokumentuje zaskakująco urozmaicony przebieg służby po okresie, gdy samolot nosił oznaczenie 72-F-16 w VF-72. National Archives, udostępnił Richard S. Dann.

Atlantyk przed przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do wojny

W 1941 roku Ranger i Wasp działały na Atlantyku, gdzie Stany Zjednoczone formalnie pozostawały neutralne, lecz zaangażowanie US Navy stale rosło.

Oba lotniskowce brały udział w Patrolach Neutralności. Działania te pozwoliły marynarce zdobyć cenne doświadczenia z nowym Wildcatem, zanim Stany Zjednoczone oficjalnie przystąpiły do wojny.

Jednocześnie uporządkowana, pokojowa zależność między lotniskowcem, grupą lotniczą i dywizjonem zaczynała się rozluźniać.

Dywizjony zmieniają lotniskowce

Dobrym przykładem jest VF-42.

Kiedy Yorktown przybył na Atlantyk w 1941 roku, jego własny dywizjon myśliwski nadal przezbrajał się z dwupłatowców na Wildcaty. VF-42 miał już doświadczenie z F4F-3 i wcześniej osiągnął gotowość. Dlatego dywizjon związany dotąd z lotniskowcem Ranger przeniesiono na Yorktown.

Nie należy traktować tego jako rutynowej wymiany dywizjonów między lotniskowcami, która upowszechniła się w czasie wojny. W pokojowej marynarce dywizjony były znacznie silniej związane z macierzystymi okrętami. Przeniesienie VF-42 stanowiło praktyczne rozwiązanie konkretnego problemu z gotowością bojową.

Wojna gwałtownie przyspieszyła ten proces. Straty bojowe, przezbrojenia i potrzeby operacyjne coraz częściej były ważniejsze niż dawny związek między numerem lotniskowca a numeracją jego dywizjonów.

VF-42 wykorzystał swoje przedwojenne doświadczenie z Wildcatami na Pacyfiku, walcząc z pokładu lotniskowca Yorktown w pierwszych bitwach lotniskowców w 1942 roku.

Ensign Arthur J. Brassfield z dywizjonu myśliwskiego VF-42 US Navy nadzoruje obsługę silnika jednego z myśliwców F4F-3A swojej jednostki na pokładzie USS Yorktown (CV-5) w Casco Bay w stanie Maine, 13 listopada 1941 roku. Fot. US Navy, 80-G-64709.

Od „Yellow Wings” do wojny

Do 1942 roku barwny system oznaczeń lotniskowców i kluczy ustąpił miejsca kamuflażowi, a stojąca za nim organizacja zmieniała się równie szybko.

Losy dwóch opisanych tu Wildcatów w szczególny sposób odzwierciedlają tę przemianę.

BuNo 1850 rozpoczął służbę jako fabrycznie nowy Wildcat przydzielony do grupy lotniczej lotniskowca Ranger, przeszedł przez kilka jednostek marynarki, a ostatecznie służył w VMO-251 na południowym Pacyfiku.

BuNo 1880 zaczynał jako 72-F-16 z czarnym usterzeniem, należący do grupy lotniczej okrętu Wasp, później służył w innych jednostkach myśliwskich marynarki, a w końcu trafił do lotnictwa rozpoznania fotograficznego piechoty morskiej.

Oba ostatecznie przebudowano na wersję rozpoznania fotograficznego F4F-3P.

Ich losy obejmują więc wyjątkowy okres w historii amerykańskiego lotnictwa morskiego.

Gdy te samoloty powstawały, ich oznakowanie opisywało uporządkowany system czasu pokoju: z barw i kodów można było odczytać lotniskowiec, dywizjon, klucz i pozycję w kluczu.

Niecałe dwa lata później ten świat już nie istniał.

Dywizjony zmieniały przydziały. Zmieniał się skład grup lotniczych. Żółte skrzydła znikały pod wojennym kamuflażem. Dwa z najwcześniejszych myśliwców pokładowych F4F-3 ostatecznie znalazły dla siebie zupełnie inne zadanie jako Wildcaty rozpoznania fotograficznego.

41-F-4 i 72-F-16 to zatem coś więcej niż dwa efektowne przedwojenne malowania. Utrwalają moment, w którym Wildcat – a wraz z nim amerykańskie lotnictwo pokładowe – przechodził od pokojowych eksperymentów do wojny.

Bibliografia i źródła

• Campbell, Douglas E. BuNo Disposition of World War II USN, USMC and USCG Aircraft.
• Kilgrain, Bill C. Color Schemes and Markings U.S. Navy Aircraft 1911–1950. Wydanie trzecie poprawione, 1983. ISBN 0-9691015-0-3.
• Kinzey, Bert. F4F & FM Wildcat in Detail & Scale. Detail & Scale.
• Tillman, Barrett. Wildcat: The F4F in World War II.
• U.S. Navy, Bureau of Aeronautics. Naval Aeronautical Organization, Fiscal Year 1941, link.
• Commander in Chief, United States Atlantic Fleet. United States Atlantic Fleet Organization, Third Quarter, Fiscal Year 1942. Atlantic Fleet Confidential Memorandum 12CM-42, 29 stycznia 1942, link.
• Karty ewidencyjne US Navy (Aircraft History Cards) samolotów F4F-3/F4F-3P BuNo 1850 i BuNo 1880. Kopie udostępnił Richard S. Dann.
• Materiały historyczne VMO-251 / VMFA-251 dotyczące samolotów F4F-3 i F4F-3P.
• Richard S. Dann, korespondencja z autorem, fotografie i materiały badawcze dotyczące wczesnych Wildcatów F4F-3 oraz egzemplarzy BuNo 1850 i 1880. Książki Richarda S. Danna – link.