Curtissy z Cleveland 1939. Eksperymentalne kamuflaże 27th Pursuit Squadron

Nowe pudełko 70082 Curtiss P-36C zawiera malowania samolotów z 27th Pursuit Squadron – jednostki, na której maszynach testowano jedne z najbardziej efektownych eksperymentalnych schematów kamuflażu stosowanych przez U.S. Army Air Corps tuż przed wojną. Do kalkomanii dodaliśmy także numery do kilku kolejnych samolotów tej jednostki, które nie zmieściły się już w instrukcji. Dlatego w tym artykule pokazujemy schematy kamuflażu dla każdego z nich, a przy okazji porządkujemy temat malowania samolotów USAAC w okresie międzywojennym.

Barwna droga do Olive Drab. Ewolucja malowania samolotów U.S. Army Air Corps 1918–1941

Ewolucja malowania samolotów U.S. Army Air Corps między zakończeniem Wielkiej Wojny a czerwcem 1941 roku, czyli przekształceniem się tej formacji w samodzielny rodzaj sił zbrojnych pod nazwą U.S. Army Air Force, to bardzo barwna i pełna przygód droga. Droga, która zaczyna się od specyfikacji nakazującej malowanie płatowców kolorem khaki „ogólnowojskowym” i kończy niemal w punkcie wyjścia, czyli tylko trochę mniej monotonnym kamuflażem złożonym z kolorów Olive Drab 41 i Neutral Gray 43, znanym dobrze z lat Drugiej Wojny Światowej.

Między tym bezbarwnym początkiem i równie nieciekawym końcem działo się jednak bardzo dużo. Powstało sporo sposobów malowania, również eksperymentalnych i bardzo efemerycznych, po których pozostało ledwo kilka zdjęć dokumentujących poszukiwanie idealnego sposobu maskowania.

Od teorii kamuflażu do wojskowej praktyki

Eksperymenty z różnymi sposobami malowania były prowadzone w wojskach lądowych i marynarce już przed wybuchem Wielkiej Wojny. W czasie jej trwania powołano w wielu siłach zbrojnych specjalne jednostki, które pracowały nad uczynieniem sprzętu wojskowego i żołnierzy niewidzialnymi dla przeciwnika. Do tej twórczej pracy rekrutowano głównie artystów malarzy reprezentujących różne style i szkoły. Wypracowano wtedy teoretyczne podstawy zasad kamuflowania.

Prekursor kamuflażu wojskowego, artysta malarz i przyrodnik Abbott Handerson Thayer, opisał powszechne w przyrodzie maskujące ubarwienie zwierząt, gdzie górne, najbardziej oświetlone partie są najciemniejsze, a zacienione dolne – najjaśniejsze. Stosując tę zasadę, którą nazwał przeciwcieniowaniem, potrafił w czasie swoich eksperymentów sprawiać, że przedmioty wtapiały się w tło.

Poza dopasowaniem koloru do otoczenia i odpowiedniego cieniowania, czyli mimetyzmu – sposobu maskowania najbardziej intuicyjnego, jednak skutecznego tylko w ściśle określonych warunkach – eksperymentowano też z kamuflażami, których ambicją nie było ukrycie przedmiotu w otoczeniu, ale zdezorientowanie obserwatora co do kształtu, wielkości, odległości czy kierunku poruszania się. Opierając się na znajomości fizjologii wzroku, próbowano stworzyć wzory kamuflażu wywołujące u obserwatora trudność skoncentrowania wzroku na maskowanym przedmiocie.

Deklarowana skuteczność kamuflażu dazzle: widok z peryskopu U-Boota – statek w kamuflażu (po lewej) i bez niego (po prawej), Encyclopædia Britannica, 1922. Wzory utrudniały ocenę kursu. Zdjęcie domena publiczna via Wikipedia

Praktyczne zastosowanie na dużą skalę tego typu deformującego kamuflażu, nazwanego dazzle camouflage, miało miejsce w marynarce na statkach najbardziej narażonych na ataki torpedowe. Sam fakt, że statek był obserwowany przez peryskop, mógł być dodatkowym czynnikiem podnoszącym efektywność takiego, sprzecznego z intuicją, kamuflażu.

Epoka antykamuflażu: żółte skrzydła i niebieskie kadłuby

Wszystkie te zaawansowane metody maskowania przestały interesować dowództwo US Army Air Corps w czasie pokoju. Przeciwnie – uznano, że dobra widoczność samolotu zwiększa bezpieczeństwo. Dlatego od 1925 roku samoloty otrzymywały malowanie początkowo górnej powierzchni górnego płata, a od 1927 roku obu powierzchni obu płatów, w silnie demaskującym kolorze żółtym, z pozostawieniem kadłubów w kolorze Olive Drab.

Żółto-Niebieski Boeing P-26A 33-0123 NX3378G (c/n 1899) w barwach 95th Pursuit Squadron, Duxford, Flying Legends 2014. Fot. RuthAS, praca własna, CC BY-SA, Wikimedia Commons.

Samoloty szkolne i treningowe otrzymały wkrótce jaskrawy jasnoniebieski kolor kadłubów. Od maja 1934 ujednolicono malowanie i wszystkie samoloty, zarówno bojowe, jak i treningowe, malowano według tego drugiego schematu z niebieskimi kadłubami. Po okresie antykamuflażu z żółtymi skrzydłami ostatecznie zdecydowano o zaprzestaniu malowania nowych samolotów i pozostawieniu ich w naturalnej barwie aluminium.

Pierwsze próby z malowaniem maskującym

W czasie, gdy obowiązywały jaskrawe barwy w US Army Air Corps, prowadzono w ograniczonym zakresie próby z różnymi metodami malowania maskującego. W 1930 roku wprowadzono do użytku farby wodne, zmywalne, które można było aplikować na czas manewrów, a także bezpiecznie eksperymentować z różnymi wzorami i kolorami, mogąc dość łatwo wrócić do regulaminowych barw.

Badania nowych kolorów i wzorów przyspieszyły w drugiej połowie 1937 roku, po tym jak odpowiedzialny wówczas za zaopatrzenie i produkcję dla US Army Air Corps Brigadier General Henry Arnold zobaczył fotografię Fairey Battle w nowo opracowanym dla RAF kamuflażu deformującym, znanym jako Temperate Land Scheme.

Żółto-Oliwkowozielony Boeing P-26A 33-135 (c/n 1911), dziś eksponowany w Steven F. Udvar-Hazy Center, w barwach 34th Pursuit Squadron. Fot. HawkeyeUK, Chantilly, Virginia, 2015, CC BY-SA 2.0.

Trzy kierunki eksperymentów

Eksperymenty prowadzono w trzech podstawowych kierunkach. Pierwsza grupa kamuflaży miała być efektywna na tle ziemi, druga na tle nieba, a trzecią stanowiły malowania dla samolotów nocnych. Stosowano opracowane wcześniej farby wodne.

Wydaje się dość zastanawiające, że potrzebowano prób i eksperymentów, żeby stwierdzić, że kolory zielone dobrze maskują nad zalesionymi terenami, niebieskie nad akwenami, a piaskowy na tle pustynnej, pozbawionej roślinności gleby. Zauważono również, że kamuflaże drugiej grupy, mające ukryć samolot na tle nieba, nie były skuteczniejsze w porównaniu z samolotami pozostawionymi w naturalnym kolorze blach.

Wnioskiem było także zalecenie malowania śmigieł, gdyż lśniące w świetle słonecznym, wypolerowane łopaty ułatwiały zauważenie samolotu. Odkryto też, że farby wodne, mające szorstką, głęboko matową fakturę, minimalnie obniżają prędkość maksymalną. Różnica ta w przypadku P-36 wynosiła około 3,5 mili na godzinę.

„Camouflage Study No. 42”

W dowództwie U.S. Air Corps w połowie 1939 roku trwała ciągle dyskusja, czy kamuflowanie doraźne, farbami wodnymi, powinno być nadal podstawową metodą, czy samoloty powinny otrzymywać malowanie maskujące już w fabryce. Wspomniany wcześniej Brig. Gen. Arnold optował za tą drugą metodą i pokierował eksperymenty w stronę uzyskania idealnego malowania samolotu, które miało być skuteczne zarówno na tle ziemi, jak i nieba, oraz zachowywać skuteczność w działaniach nocnych.

Można zauważyć, że chciał połączyć wcześniej wyodrębnione trzy grupy w jedną. Do tego dołączono wymóg skuteczności maskowania w różnych regionach geograficznych oraz wpływu wzorów kamuflażu na widoczność i ocenę liczebności formacji. Eksperymenty mające osiągnąć powyższe cele nazwano „Camouflage Study No. 42”, a ich początek przypadł na czerwiec 1939 roku.

Poprzeczkę zawieszono bardzo wysoko i – jak wiemy – nigdy nie udało się tak uniwersalnego i skutecznego kamuflażu uzyskać. Dla nas ten etap jest o tyle ważny, że jego efekty, w postaci bardzo różnorodnych i kolorowych schematów malowania, pojawiły się przed cywilną publicznością i dzięki temu zostały uwiecznione na wielu kolorowych zdjęciach i filmach.

Curtiss P-36C, 27th Pursuit Squadron, USAAC, Selfridge Field, Michigan, 1939

Maszyna sfotografowana przed zastosowaniem pokazowych kamuflaży, w jednolitym, klasycznym wykończeniu używanym w jednostkach liniowych. To dobry przykład wczesnego wyglądu P-36C przed intensywną fazą testów malowań.

Cleveland 1939: kamuflaż jako widowisko

W dniach 3–5 września 1939 roku w Cleveland odbyły się doroczne National Air Races, na które przybyło osiemnaście P-36C należących do 27th Pursuit Squadron, noszących niepowtarzalne i bardzo ekscentryczne kamuflaże oraz antykamuflaże.

Wzory malowania podzielono na trzy grupy. Pierwsza była połączeniem maskowania na tle ziemi i nieba, czyli klasycznie: ciemne kolory na górze i jasne na dole płatowca. Druga grupa miała na tle ciemnych kolorów ziemi niewielkie jaskrawe plamy deformujące sylwetkę, a wzór górnych i dolnych powierzchni był taki sam. Ostatnia, najciekawsza, nazwana „Confusion and distortion”, bazowała na wspomnianym wcześniej efekcie wykorzystanym przy dazzle camouflage stosowanym w marynarce podczas Wielkiej Wojny.

W przypadku samolotów, tak samo jak statków, oczekiwano utrudnienia oceny kształtu, wielkości oraz kierunku poruszania się, a nie uczynienia ich niewidzialnymi. Zakładano, że takie pracochłonne w wykonaniu i wielobarwne malowanie mogłoby dawać korzyści w walce powietrznej, chociaż było oczywiste, że kosztem utraty maskowania na tle ziemi czy nieba.

Jednostka dowodzona przez Majora Willisa R. Taylora (zdjęcie po lewej), latającego na samolocie z numerem 69, przybyła w sobotę 3 września w sile 18 samolotów. Przez trzy kolejne dni lotnicy prezentowali około 25-minutowy program manewrów taktycznych, których fragmenty można obejrzeć na kolorowym filmie:

Koniec eksperymentów: Olive Drab i Neutral Gray

Dalsze badania prowadzono przez cały rok i w konkluzjach wydanych w sierpniu 1940 roku rekomendowano malowanie samolotów trwałymi farbami w jedynie dwóch kolorach, czyli Olive Drab od góry i Neutral Gray od spodu.

Na długi czas samoloty U.S. Army Air Force stały się w miarę skutecznie kamuflowane, a na pewno dość tanio i nudno. Księgowi na pewno ucieszyli się z wyboru takiego ubogiego w kolory i prostego schematu, mając w perspektywie masową produkcję na potrzeby wojny. Z estetycznego i modelarskiego punktu widzenia jest to natomiast raczej okres średnio atrakcyjny – o ile nie cieszą kogoś dyskusje o „50 odcieniach Olive Drab”.

Kolory

Kwestią nie do końca jasną jest, jakie farby wodne zostały użyte w czasie tych eksperymentów. Liczne barwne fotografie wcale nie ułatwiają pewnej identyfikacji kolorów. Te same samoloty na różnych ekspozycjach wyglądają zupełnie inaczej.

Robert Archer uważał, że na naszych Hawkach użyto następujących kolorów: White 25, Sand 26, Sea Green 28, Dark Blue 29, Dark Green 30, Dark Olive Drab 31, Neutral Gray 32. Ten wybór kolorów nie wytrzymuje jednak konfrontacji z fotografiami i trzeba do niego dodać jeszcze Black 33 oraz Rust Brown 34. Nie udało się nam też zidentyfikować żadnej maszyny, która nosiłaby plamy Dark Blue 29 czy Sea Green 28.

Niejasności i sprzecznych informacji jest ogrom, i nawet autorytety w tej dziedzinie, jak Dana Bell i Robert D. Archer, nie były w stanie dotrzeć do wiarygodnej dokumentacji i wyjaśnić wszystkich niejasności. Wierzymy głęboko, że oparta na ich pracy nasza interpretacja kolorów i schematów malowania omija większość pułapek, ale – jak zwykle – pozostaje pewne pole do odmiennych interpretacji.

White 25 i Black 33

Najprostsze do interpretacji są oczywiście White 25 i Black 33. Dana Bell podaje dla nich numery F.S. 595a odpowiednio 37778 i 37038.

Sand 26

Z kolei najmniej oczywisty jest Sand 26, który według wspomnianego autora na samolotach 27th PS wystąpił w wersji, która została wkrótce zarzucona. Błędy w interpretacji powstały z tego powodu, że stosowany później kolor piaskowy miał wyraźny różowy odcień, a nie żółty, który obserwujemy na zdjęciach i filmach.

Sam Dana Bell nazywa ten kolor Orange Terra Cotta i w moim przekonaniu mógłby być zbliżony do FS 33434. W każdym razie świadkowie wspominali, że ten kolor miał żywy odcień pomarańczowy, co warto wziąć pod uwagę dobierając stosowną farbę modelarską.

Ciekawym uzupełnieniem jest również post na Facebooku pokazujący ten kolor na oszkleniu samolotu „69” — maszyny przedstawionej także w ostatnim schemacie barwnym zamieszczonym na końcu artykułu.

Źródło: Curtiss Hawk Recovery and Restoration / Facebook.

Dark Green 30

Dark Green 30 na zdjęciach i filmach jest bardzo ciemnym, czarnozielonym albo butelkowozielonym kolorem, który został zidentyfikowany przez Dana Bella jako lekko przyciemniony FS 34092. Ze swojej strony zaproponowałbym odcień FS 34058, który wydaje się odpowiadać bardzo dobrze temu, co widać na zdjęciach.

Olive Drab 31

Olive Drab 31 ma dobry odpowiednik w FS 34087, jednak trzeba zachować ostrożność, bo producenci farb różnie go odwzorowują. W każdym razie, w porównaniu do popularnego, późniejszego Olive Drab 41, ta starsza odmiana była jaśniejsza i miała mniej brązowy odcień.

Neutral Gray 32

Neutral Gray 32 ma zbliżony odcień do FS 36173, chociaż miał być nieznacznie ciemniejszy i bardziej neutralny.

Rust Brown 34

Ostatni z zastosowanych kolorów, Rust Brown 34, jest zbliżony do FS 30117, od którego jest delikatnie ciemniejszy.

Przykłady malowań Curtissów P-36C z 27th Pursuit Squadron

Poniżej prezentujemy kilka wybranych schematów malowania samolotów Curtiss P-36C z okresu eksperymentów kamuflażowych prowadzonych przez 27th Pursuit Squadron. To właśnie takie maszyny sprawiły, że Cleveland 1939 stało się jednym z najciekawszych epizodów w historii amerykańskiego kamuflażu lotniczego – nie tylko z wojskowego, ale i modelarskiego punktu widzenia.

Curtiss P-36C, 27th Pursuit Squadron, 1st Pursuit Group, National Air Races, Cleveland, Ohio, wrzesień 1939

Samolot w jednym z najbardziej charakterystycznych, eksperymentalnych schematów kamuflażu stosowanych przez 27th Pursuit Squadron. Tymczasowe, kontrastowe malowanie miało charakter pokazowy i było elementem prób prowadzonych przed wprowadzeniem standardowych schematów wojennych.

Malowania Bonusowe modelu Curtiss P-36C

Poniżej prezentujemy wybrane malowania opracowane na podstawie przedstawionego wyżej filmu i dostępnych w literaturze i w sieci zdjęć samolotów. Oznaczenia do tych maszyn są dołaczone do kalkomanii modelu.

Wybrana literatura

• Dana Bell, US Air Force Colours 1926–1942, Arms & Armour Press, 1980, ISBN 0853684847 (AbeBooks).
• Robert D. Archer, The Official Monogram US Army Air Service & Air Corps Aircraft Color Guide, Vol. 1: 1908–1941, Monogram Aviation Publications 1995, ISBN 0914144464 (Amazon).

Zobacz jeszcze:

 

• Curtiss P-36A w sklepie Arma Hobby

Me 262 i późno wojenne kolory RLM – próba uporządkowania tematu

This post is also available in: English